آیا وزارت خارجه، متن توافق‌نامه ژنو بین ایران و 5+1 را درست ترجمه کرده است؟
تاریخ انتشار : شنبه ۲۳ آذر ۱۳۹۲ ساعت ۰۷:۴۸
 
آیا وزارت خارجه، متن توافق‌نامه ژنو بین ایران و 5+1 را درست ترجمه کرده است؟
 
مقابله متن انگلیسی «برنامه اقدام مشترک» با ترجمه فارسی رسمی منتشر شده در پایگاه اینترنتی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران چندی پیش از روی کنجکاوی علمی و بنا به ضرورتی بر آن شدم تا متن رسمی انگلیسی «برنامه اقدام مشترک» موسوم به توافق‌نامه ژنو، مورخ ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳[1]، را با ترجمه رسمی فارسی آن که از سوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران منتشر گردید[2]، مقابله نمایم.
متأسفانه، بررسی این دو متن نشان‌ می‌دهد که ترجمه فارسی وزارت امور خارجه دارای اشتباهاتی است که اگرچه ممکن است در برخی موارد متأثر از برخی ملاحظات سیاسی باشد، در سایر موارد به سختی می‌توان چنین احتمالی را پذیرفت.
در ادامه قسمت‌هایی از متن انگلیسی که از نظر نگارنده به درستی و یا با دقت کافی به فارسی برگردانده نشده‌است به همراه متن رسمی ترجمه فارسی آورده می‌شود و توضیحات لازم نیز به طور مختصر ارائه می‌گردد.
البته پیش از پرداختن به اصل مطلب، ملاحظه چند نکته حائز اهمیت است:
-        نخست: نوشته حاضر صرفاً به جهت تحقیق علمی و ارتقاء سطح فن ترجمه انگلیسی به فارسی صورت گرفته‌است و از هرگونه اهداف یا سوگیری‌های سیاسی مبرّی است.
-        دوم: در برخی موارد، انتقاداتی که مطرح گردیده‌است چندان موجب تفاوت مفهومی میان این دو متن نگردیده‌است، با این حال از آن رو که دقت علمی در ترجمه متون اقتضا می‌کند تا تمامی ظرایف معنایی زبان مبدأ حتی‌المقدور در زمان مقصد نیز منعکس شود، توجه به این‌گونه نکات خالی از لطف نیست.
1- سطر دوم از پاراگراف نخست متن انگلیسی: Iran reaffirms that under no circumstances will Iran ever seek or develop any nuclear weapons.
ایران اعلام می‌نماید تحت هیچ شرایطی به دنبال دستیابی یا گسترش سلاح هسته‌ای نیست.
 واژه reaffirm در زبان انگلیسی به معنای «اذعان یا اعلام مجدد یک نظر، عقیده یا قصد است، به ویژه زمانی که نظر یا عقیده مذکور از سوی فرد یا افرادی مورد تردید قرار گرفته‌است.» این واژه در متن فارسی صرفاً به «اعلام‌کردن» ترجمه شده‌است. بدیهی‌است این معنا معادل دقیق واژه مذکور به شمار نمی‌رود، چه آن‌که در زبان انگلیسی نیز reaffirm با واژگان مشابهی مانند declare, pronounce, announce, state تفاوت معنایی دارد. حداقل این امکان وجود داشت که در ترجمه فارسی با افزودن قید «مجدداً» اندکی به دقت ترجمه افزود.
نکته دیگر این‌که با توجه به سیاق جمله مذکور و قید‌های موجود در آن، باید گفت متن انگلیسی این جمله بسیار مؤکدتر از ترجمه فارسی است. کلماتی مانند ever یا any قیود دیگری هستند که علاوه عبارت قیدی under no circumstances تأکید بیشتری را به جمله و اجزای آن می‌افزایند.
البته بعید نیست، این مورد از جمله مواردی باشد که تحت تأثیر ملاحظات داخلی و سیاسی دولت‌ها صورت گرفته‌باشد.
2- سطر چهارم از پاراگراف نخست متن انگلیسی:
This comprehensive solution would enable Iran to fully enjoy its right to nuclear energy for peaceful purposes under the relevant articles of the NPT in conformity with its obligations therein.
این راه حل جامع، ایران را قادر می سازد تا به طور كامل از حقوق خود در بهره گیری از انرژی هسته‌ای برای اهداف صلح آمیز بر اساس مواد مرتبط در معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و با رعایت تعهدات خود بر طبق معاهده از آن برخوردار شود.
در این جمله، واژه right که در زبان انگلیسی جزو واژگان قابل شمارش است، به صورت مفرد آمده‌است، با این حال در ترجمه فارسی به صورت جمع برگردانده شده‌است. این در حالی‌است که این واژه یکی از واژگان پرکاربرد در ادبیات حقوقی است و غالباً در متون حقوقی جمع یا مفردبودن آن حائز اهمیت است.
علاوه بر این‌که آوردن عبارت «معاهده مذکور» در ترجمه دقیق‌تر می‌نماید، به نظر می‌رسد ویرایش جمله مذکور به صورت زیر در زبان فارسی روان‌تر باشد: « این راه حل جامع، ایران را قادر می‌سازد تا با رعایت تعهدات خود مطابق معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، به طور کامل از حق خود بر انرژی هسته‌ای در جهت اهداف صلح‌آمیز بر اساس مواد مرتبط معاهده مذکور بهره‌مند گردد.»
3- سطر سوم از پاراگراف دوم متن انگلیسی: The E3+3 and Iran will be responsible for conclusion and implementation of mutual near-term measures and the comprehensive solution in good faith.
۳+۳ یا ۱+۵ و ایران مسئول نهایی كردن و اجرای قدم‌های مورد توافق میان-مدت و راه حل جامع با حسن نیت خواهند بود.
واژه mutual در زبان انگلیسی به معنای «متقابل و طرفینی» است. بدیهی است که این مفهوم با مفهوم «مورد توافق» متفاوت است. البته ممکن است گفته‌شود که اثر حقوقی خاصی بر این تفاوت معنایی بار نمی‌گردد و مسلم است که چنین توافقی شامل تعهدات طرفین است نه صرفاً تعهدات ایران در برابر دیگران. در پاسخ باید گفت ضمن پذیرش این نکته، باید توجه داشت که مسلماً در صورت لحاظ‌نمودن چنین دقت‌هایی در ترجمۀ متون، ضرر حقوقی‌ای نیز متوجه ایران نخواهدبود.
4- نخستین مورد از تعهدات ایران: Dilute the remaining 20% UF6 to no more than 5%.
        بقیه UF6   بیست درصد را به مواد كمتر از ۵ درصد رقیق نماید.
یکی از ایرادات ساختاری در ترجمه فارسی، در این قسمت است. عبارت no more than به لحاظ ساختاری کاملاً با عبارت «کمتر از» در زبان فارسی متفاوت است. مفهوم جمله انگلیسی این است که «ایران بقیه UF6 بیست درصد را به گونه‌ای رقیق نماید که بیش از پنج درصد نباشد»؛ نه اینکه کمتر از پنج درصد باشد. تفاوت ظریفی میان این دو ساختار وجود دارد که شایسته بود مورد توجه قرار می‌گرفت. البته با توجه به این‌که هدف این بند تقلیل غلظت ذخیرۀ اورانیوم ۲۰ درصد ایران به زیر ۵ درصد است، تفاوت معنایی این دو ساختار قابل اغماض است؛ لکن مسلماً چنین اغماضی توجیه‌کننده اشتباه موجود در ترجمه نیست.
5- هشتمین مورد از تعهدات ایران: نکته جالب توجه در ترجمه منتشرشده از سوی وزارت خارجه ایران این است که در انتهای بند هشتم از مواد تعهدات ایران، جمله‌ای آمده که در ترجمه فارسی حذف گردیده‌است. مشخص نیست چنین حذفی آگاهانه صورت گرفته‌است یا نا‌آگانه؛ با این حال جمله مذکور و ترجمه فارسی آن چنین است:
This information would be provided within three months of the adoption of these measures.
"اطلاعات مذکور ظرف سه ماه از اتخاذ این اقدامات ارایه خواهد‌ شد."
6- بند نخست از تعهدات کشورهای ۱+۵: Pause efforts to further reduce Iran's crude oil sales, enabling Iran's current customers to purchase their current average amounts of crude oil. Enable the repatriation of an agreed amount of revenue held abroad. For such oil sales, suspend the EU and U.S. sanctions on associated insurance and transportation services.
توقف تلاش برای كاهش خرید نفت خام ایران به نحوی كه مشتریان فعلی بتوانند میانگین میزان كنونی خرید نفت خام خود از ایران را كماكان ادامه دهند. بازگشت مبالغ مشخص از عواید فروش نفت ایران در خارج از كشور به ایران. در مورد معاملات نفتی مذكور، تحریم‌های اتحادیه اروپا و آمریكا بر بیمه و خدمات حمل و نقل مرتبط، تعلیق می‌شوند.
دو نکته در خصوص ترجمه این بند قابل توجه است: نخست این‌که واژه «sale» که در زبان انگلیسی به معنای «فروش» است، در ترجمه فارسی به «خرید» برگردانده‌شده‌است، تفاوت معنایی این دو واژه آشکار است. جالب‌تر این‌که در سطر بعدی ترجمه فارسی، به این نکته توجه شده و واژه فروش به کار رفته‌ است (عواید فروش نفت ایران...).
دیگر این‌که عبارت agreed amount در ترجمه فارسی به عبارت «مبالغ مشخص» برگردانده‌ شده‌است. agreed amount به معنای «مبلغ یا مبالغ مورد توافق یا توافق‌شده» است. تفاوت میان این دو ترجمه، در این‌ نکته است که در ترجمه اخیر، بر این معنا تأکید می‌شود که میزان مبالغی که باید از عواید فروش نفت ایران در خارج از کشور باید به ایران بازگردانده‌شود، می‌بایست مورد توافق طرفین قرار گیرد و این از جمله وظایف هیأت‌های مذاکراتی طرفین است که وظیفه دارند پس از تصیوب این موافقت‌نامه، در خصوص شرایط اجرای مفاد آن مذاکره کنند و به توافق رسند.
7- مورد هشتم از تعهدات ۱+۵: Establish a financial channel to facilitate humanitarian trade for Iran's domestic needs using Iranian oil revenues held abroad. Humanitarian trade would be defined as transactions involving food and agricultural products, medicine, medical devices, and medical expenses incurred abroad.
یك كانال مالی به منظور تسهیلات تجارت امور انسان‌دوستانه برای تامین نیازهای داخلی ایران با استفاده از درآمدهای نفتی ایران در خارج از كشور ایجاد خواهد شد. تجات امور انسان‌دوستانه شامل مراودات تجاری مرتبط با تولیدات غذایی و كشاورزی، دارو، تجهیزات دارویی و مخارج پزشكی بیماران خارج از كشور خواهد‌بود.
در ترجمه این عبارت نیز دو اشتباه صورت گرفته‌است: نخست این‌که عبارت مصدری « to facilitate» که می‌بایست در فارسی نیز همان صورت مصدری و با استفاده از واژه «تسهیل» برگردانده‌ می‌شد، به صورت «تسهیلات» آورده شده‌است. البته بعید نیست که چنین اشتباه فاحشی به صورت سهوی صورت گرفته‌ باشد که البته چنین سهو و خطایی نیز در شأن یک ترجمه رسمی از سوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران نخواهد بود.
نکته دیگر این‌که در ادامه جمله، عبارت «medical devices» آمده که همان‌طور که مشاهده می‌شود در متن فارسی به «تجهیزات دارویی» ترجمه شده‌ است. ترجمه صحیح این عبارت «تجهیزات پزشکی» است. توجه به این‌که عبارت «تجیزات پزشکی» گستره معنایی بسیار وسیع‌تری از «تجهیزات دارویی» دارد، اهمیت این ایراد در ترجمه را دو چندان می‌سازد.
8- پاراگراف آخر متن انگلیسی: …the Iranian nuclear programme will be treated in the same manner as that of any non-nuclear weapon state party to the NPT.
                ... با برنامه هسته‌ای ایران مانند برنامه هر كشور غیرهسته‌ای دیگر عضو NPT رفتار خواهد شد.
عبارت « non-nuclear weapon state» به لحاظ ترجمه لفظی به معنای هر «کشور عاری از سلاح‌های هسته‌ای» است که با مفهوم «کشور غیرهسته‌ای» متفاوت است. با این حال، با توجه به این‌که در برخی دیگر از متون حقوقی و سیاسی، گاه با اغماض منظور از عبارت کشور هسته‌ای یا غیرهسته‌ای، دولتی است که دارای یا فاقد سلاح هسته‌ای باشد و نه تکنولوژی صلح‌آمیز هسته‌ای، شاید بتوان این اشتباه در ترجمه را به گونه‌ای توجیه نمود.
در پایان، مجدداً بر این نکته تأکید می‌شود که نوشته حاضر تنها به منظور تلاشی علمی در جهت ارتقاء فن ترجمه صورت گرفته‌است و به همین دلیل با آغوش باز، پذیرای نظرات و انتقادات متخصّصان و اساتید فن خواهدبود.

[1] Available at: http://eeas.europa.eu/statements/docs/2013/131124_03_en.pdf
[2]  برای مشاهده متن اصلی این ترجمه نگاه کنید به:
http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&siteid=1&pageid=176&newsview=267856
 


 
یک دوست
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۲-۰۹-۲۴ ۱۸:۱۸:۲۳
بسیار عالی بود. (39)
 
محمدیان
۱۳۹۲-۰۹-۲۶ ۱۹:۵۷:۳۶
زبان دیپلماسی در هنگام مذاکره بین دو مدعی حق یا بیش از دو طرف با منافعی که هم مشترک است و هم منافع فردی جمع حاضر در میان است هرگز قابل ترجمه تحت اللفظی نیست. اصل پذیرفتن فرصت برای یک گفتگو و شنیدن خواسته های متقابل برای طرفی که طعمه سایر ین است در مقابل هجمه سودجویانه ای که هرکدام بدنبال سهم خود هستند برای طعمه یک فرصت است حالا بگویید چه می خواهید تا روی خواسته ها فکر کنیم و فرصتی بیشتر بدهید تا به ارضای یکدیگر از طریق مذاکره به نتیجه برسیم و قولهایی که مانند مهریه و صداق برای تمکین زوجه مکرمه هنگام خواستگاری و بله برون در بعضی آداب و رسوم ها رد وبدل می شود به هرحال باید زوجه در برابر رودربایستی ها و بی شوهری هم سر خم کند هم آبرومندانه شوهر کند تن می دهد به صداقی که معلوم نیست اگر نتاند با شوهر زندگی مسالمت آمیزی داشته باشد چه باید بکند از این ستون تا آن ستون فرج است حالا کی داده و کی گرفته بالاخره دوطرف فعلا به توافق خواهند رسید اصل رضایت بر تمکین است بستگی به رفتار آتی دارد حالا چگونه باید ترجمه کرد این زبان بی زبانی و این طرفند پیوند خودمانی را برای شروع خودمانی شدن و قرار بر رفتار ناشی از خواسته برای تامین آینده ای که هنوز با ترجمان زبان فعلی چندان آشکار نمی شود اصل براین است که در فن دیپلماسی همه طرف های مذاکره خود را پیروز میدان معرفی می کنند و به نوعی ترجمان حال آنها نه زبان آنها دلخوشی به آیند ه با اظهار رضایت و توافق نسبت موضوع مذاکره است. (47)
 
سرابیان
United States
۱۳۹۲-۰۹-۲۹ ۱۲:۰۷:۴۷
در مورد ایرادات مندرج در این پست، ضمن اینکه ایرادات بجا به نظر می رسد، موارد زیر نیز قابل توجه است:
مورد اول- ایراد درست است و واژه reaffirm به معنای اعلام نیست. لیکن لزومی ندارد چنان که پیشنهاد شده آن را به «مجددا اعلام» ترجمه کرد زیرا ترجمه کلمات هرچه کوتاه تر و رساتر باشد سلیس تر خواهد بود. معادل raffirm در فارسی معمولا «تاکید» است که کاملا رسا است. چنانکه در لغت نامه دهخدا نیز تأکید به معنای تصدیق یا اثباب کلام سابق خود آمده است. همانطور که گفته شده سیاق عبارت نیز با واژة «تاکید» سنخیت بیشتری دارد.
مورد دوم- ایراد درست است و بهتر بود واژه حق بصورت مفرد بکار رود. در ترجمه گاه تبدیل مفرد به جمع و بالعکس مجاز است و معنارا بهتر می می کندولی در این متن ترجمه دقیق بهتر است. در این جمله هم در ترجمه و هم در پیشنهاد دوست عزیر، عبارت in conformity به «با رعایت تعهدات» ترجمه شده است. بهتر بود این عبارت نیز عینا به «مطابق با تعهدات» ترجمه شود زیرا «با رعایت» با عنایت به سیاق کلی سند که در مجموع ایران را به اعتماد سازی تشویق می کند تداعی منفی دارد. گویا تا کنون رعایت نمی کرده یا بعد از این انتظار می رود رعایت کند. توجه داشته باشیم که در این سند همه جا برخلاف توافقات یا اعلامیه های مشابه بجای will یا shall از would استفاده شده است. این کلمه بنحو دقیق قابل ترجمه به فارسی نیست لیکن تداعی شرط دارد یعنی قول انجام تعهد مشروط به اقدامات دیگری است که ظاهرا همان اعتماد سازی باشد.
مورد سوم- درست است و واژه mututal به معنای متقابل است و براحتی با استفاده از این کلمه آن ایراد رفع می شد. در همین جمله عبارت near term به میان مدت ترجمه شده است. من در خصوص معنای دقیق این عبارت در روابط بین الملل تحقیقی نکرده ام ولی در رشته های دیگر مانند حقوق و بانکداری این عبارت مترادف shrto term و به «کوتاه مدت» یا در آینده نزدیک ترجمه می شود. مثلا در امور مالی و بانکی long term یعنی بیش از سه سال و medium term یعنی یک تا سه سال و short term یعنی زیر یک سال. در حقوق کیفری نیز در خصوص مجازاتها این اصطلاحات وجود دارد. نمی دانم چرا اینجا میان مدت ترجمه شده است. شاید در روابط سیاسی چنین معنایی دارد.
مورد چهارم. ایراد صحیح است و به راحتی ممکن بود با تغییر جهت ترجمه آن را رفع کرد. زیرا در ترجمه فعلی 5% فراموش شده در حالیکه در متن اصلی 5% ممکن است. می توان جمله را اینگونه ترجمه کرد: «باقی UF6 بیست درصد را به 5% یا کمتر رقیق کند.»
مورد ششم- واژة خرید هرچند درست ترجمه نشده ولی معنای جمله را تغییر نداده است زیرا د رعمل فشار طرف مقابل بر خریداران است و نه بر فروشنده. در مورد دوم نیز ایراد صحیح است و بهتر بود آن عبارت به «مورد توافق» ترجمه شود. مگر اینکه مبلغ قبلا توافق شده باشد که در آن صورت می بایست از حرف تعریف the استفاده می شد و نه an.
مورد هشتم- ایراد در مورد تسهیل کاملا درست است. در خصوص تجهیزات پزشکی نیز همینطور. البته ترجمه بسیار تحت اللفظی است و براحتی ممکن بودسلیس تر ترجمه شود. مثلا: «ایجاد یک کانال مالی بمنظور تسهیل داد و ستد در امور انساندوستانه برای تأمین نیازهای داخلی ایران با استفاده از درآمدهای نفتی ایران که در خارج نگهداری می شود.» این عبارت آخر در ترجمه دیده نمی شود در حالیکه واژه held آشکارا اشاره دارد به درآمدهای نفتی که در خارج از ایران توقیف می شوند و ایران دسترسی مستقیم به آن ندارد وگرنه لزومی به درج آن واژه نبود. (29)
 
محمد صالح
Malaysia
۱۳۹۳-۰۱-۲۰ ۲۳:۳۳:۱۲
با تشکر از نکته سنجی شما. (119)