سارا صداقت/ واکاوی پیامدهای تحریم نفتی ایران برای قاره‌ی سبز؛
چرا آغاز تحریم نفت ایران شش ماه به تعویق افتاد؟
اروپا دومین مصرف کننده‌ی نفت در جهان است و این در حالی است که رقابت واردات نفت در جهان روز‌به‌روز در حال سخت‌تر شدن است. در این میان باید پرسید اروپا چگونه می‌خواهد جایگزینی برای نفت ایران پیدا کند؟
گروه بین الملل برهان/ سارا صداقت؛ شاید به نظر رسد اعلام تحریم نفت ایران از سوی اتحادیه‌ی اروپایی که به گزارش کمیسیون انرژی و نفت خودش، کمتر از 5 درصد[1] نفت وارداتی خود را از ایران تامین می‌کند؛ معنای ناخوشایندی نداشته باشد. در عین حال که این میزان، تنها 18 درصد از صادرات ایران را شامل می‌شود و تهران طبق گفته‌ی مدیر شرکت توتال فرانسه، به راحتی می‌تواند این میزان را به سایر کشورها عرضه کند.[2] پس چرا این تحریم‌ها از سوی اتحادیه‌ی اروپا اعمال می‌شود و چرا اعمال آن، قیمت نفت را در بازارهای جهانی بالا می‌برد؟ شاید باید مسأله کمی عمیق‌تر مورد بازبینی قرار گیرد.

اروپا، پس از ایالات متحده، دومین مصرف کننده‌ی نفت در جهان است و با جمعیتی بالغ بر 460 میلیون نفر، حدود 15 میلیون بشکه‌ی نفت را روزانه مصرف می‌کند. در حالی که ذخایر انرژی فسیلی رو به پایان است و جایگزینی انرژی هسته‌ای، به خاطر حوادثی نظیر زلزله‌ی «فوکوشیما» در 2010 م.[3]، هنوز میسر نشده است؛ کشورهای جهان، علی‌الخصوص چین و هند، برای رسیدن به رشد اقتصادی، نسبت به مصرف انرژی حریص‌تر می‌شوند؛ و هر روز رقبای تازه‌ای در بازارهای نفت ظهور کرده و مسابقه‌ی واردات نفت روز به روز سخت‌تر می‌شود. در این وضعیت چرا اروپا باید یکی دیگر از منابع تامین انرژی خود را از دست بدهد؟

آخرین گزارش کمیسیون انرژی و حمل و نقل اتحادیه‌ی اروپا نیز حاکی از آن است که گرچه این قاره توانسته 48 درصد از انرژی مصرفی خود را تامین کند اما وابستگی اروپا به واردات سوخت‌های فسیلی در حال افزایش است به حدی که میزان وابستگی به واردات نفت در سال 2009 م.، 83/5 درصد و گاز 64/2 درصد بوده است. از سوی دیگر، میزان واردات نفت از روسیه 33 درصد و واردات نفت از اوپک، 35 درصد بوده است.[4]
 
سال 2008م. بود که پروفسور «هانس هنینگ شرودر»، استاد دانشگاه برلین در بررسی وضعیت «امنیت انرژی مورد نیاز اروپا در سال 2020» سه سناریو را برای دهه‌های آتی اروپا ترسیم کرد: استمرار وضعیت فعلی اروپا، نفت گران برای اتحادیه‌ی اروپا و اروپای بدون نفت و گاز.[5] به نظر می‌رسد اروپا با تن دادن به خواسته‌ی ایالات متحده و همراهی در تحریم نفت ایران، موجب شد تا پیش‌بینی‌ها چند سالی زودتر به وقوع بپیوندد. در وضعیت فعلی اروپا ممکن است یا با کمبود نفت مواجه شود که در این صورت، سناریوی اروپای بدون نفت محقق خواهد شد.
 
شرودر در ترسیم این سناریوی می‌نویسد: «]در صورت وقوع چنین وضعیتی[ اتحادیه‌ی اروپا در حاشیه‌ی سیاست انرژی دنیا قرار گرفته و به طور کلی به بازیگری عادی در عرصه‌ی بین‌المللی تبدیل شده است. این امر باعث کاهش فزاینده‌ی جذابیت‌های اتحادیه‌ی اروپا به عنوان شریک تجاری می‌شود. وی کاهش رشد اقتصادی اروپا و مواجه با تنگناهای متعدد بر سر تامین نیازهای انرژی را به عنوان خطرات این وضعیت عنوان می‌کند.»
 
اما اروپا با توجه به بحران اقتصادی که درگیر آن است علی‌الخصوص چالش‌های یورو و نارضایتی‌های داخلی، نمی‌تواند بحران «فقدان انرژی» را از سر بگذراند. لذا با تمام قوا تلاش می‌کند نفت مورد نیاز خود را از کشورهای جایگزین تامین نماید. ریاض هم برای فراهم آوردن تمام نیازهای مشتریان نفت قول مساعد داده است و آیا به راستی عربستان می‌تواند بازار نفت را با صادرات مازاد جبران نماید؟

نخستین مشکلی که عربستان سعودی با آن مواجه می‌شود قواعد سازمان اوپک است، در آخرین نشست اوپک، گرچه عربستان تمام تلاش خود را به کار بست اما افزایش سقف صادرات به تصویب نرسید و این اقدام به احتمال زیاد، با نارضایتی و واکنش اعضای این سازمان مواجه خواهد شد.

گرچه برخی ار کارشناسان نفت و انرژی به طور کل توانایی ریاض را برای افزایش صادرات نفت خود، زیر سوال برده‌اند. برای مثال «کنت پولاک»، در مقاله خود در «نیوریک پابلیک»، با اشاره به سخنان مقامات عربستانی می‌نویسد: «بسیاری از تحلیلگران در خصوص توانایی ریاض در افزایش حجم تولید خود در دراز مدت تردید دارند. بر اساس برآوردهای کارشناسان بازار انرژی، ... شکاف ایجاد شده در بازار در نتیجه‌ی این تحریم‌ها موضوع ساده‌ای نیست که بتوان با وعده‌ی  افزایش تولید عربستان آن را جبران کرد.»[6]

چندی پیش‌تر نیز، «حسین‌ابن یوسف»، رئیس‌ شرکت مشاوره‌ای در حوزه نفت در واشنگتن(IPE)، به بی بی سی گفته است: «عربستان مدت‌ها است که این ادعا را مطرح کرده و می‌کند که اگر تمامی تولیدات نفت ایران هم از بین برود می‌تواند این‌ها را جایگزین کند، اما تحولاتی که در دنیای عرب رخ داده در چند ماهه گذشته، و از رده خارج شدن تولیدات لیبی به گمان من کاملاً نشان داد که این ادعا، ادعای کاملاً بی‌موردی بوده است. عربستانی‌ها نه تنها از نظر کیفیت نفت نتوانستند جبران عدم تولید لیبی را در یک زمان چند ماهه‌ انجام دهند، بلکه حتی از نظر تامین کمی آن هم دشواری‌های داشتند. بنابراین به نظر من آن‌ها به این راحتی نمی‌توانند نفت کسی را جایگزین کنند.»[7]

حتی اگر اروپا بتواند خلا نفت ایران را به نوعی جبران کند، با مشکل دیگری رو‌به‌رو است.«کریس لافاکیس»، کارشناس آمریکایی انرژی و اقتصاد، می‌نویسد: «اگر پالایشگاه‌های اروپا مجبور شوند نفت ایران را با نفت سایر کشورها جایگزین کنند، با چالش بزرگی مواجه خواهند شد: کیفیت نفت! عربستان سعودی، روسیه و عراق سه کشوری هستند که به احتمال زیاد نفت ایران را جایگزین خواهند کرد و ترکیب نفتی مشابه ترکیب نفت سنگین ایران دارند اما پالایشگاه‌های اروپا باید برای بهره‌برداری از نفت جایگزین تغییراتی در سیستم‌های خود ایجاد کنند؛ زیرا گرچه ترکیب نفت سبک عربستان سعودی تا حد زیادی به نفت سنگین ایران شباهت دارد اما سعودی‌ها اغلب نفت سنگین و متوسط صادر می‌کنند که سولفور بیشتری دارد. ترکیب نفت «ارال» روسیه نیز 24 درصد از نفت سنگین ایران شیرین‌تر و نفت کرکوک عراق، 28 درصد از آن شورتر است.» [8]

این نکته نیز حایز اهمیت است که اتحادیه‌ی اروپا همواره تلاش داشته تا از وابستگی‌هایش به روسیه برای تامین انرژی رهایی یابد. اما اکنون برای جبران کمبود نفت خود به ناچار به روسیه روی خواهد آورد.
 
فراتر از وضعیتی که اروپا با آن مواجه خواهد بود، مشکلی است که بازارهای جهانی با آن رو‌به‌رو هستند. صندوق بین‌المللی پول اعلام کرده است که اگر ایران در واکنش به تحریم‌ها، صادرات 1.5 میلیون بشکه نفت پنجمین صادرکننده‌ی نفت جهان را متوقف کند، قیمت جهانی نفت به احتمال زیاد با 30 درصد افزایش مواجه خواهد شد.[9]

«جوان کول»، تاریخ‌شناس و استاد دانشگاه میشیگان، نیز در یادداشتی با عنوان «آیا تحریم های بیش‌تر اوباما را به پیروزی در انتخابات می‌رساند» نوشته است: «دو عامل افزایش تقاضای آسیا برای انرژی در سال 2012 م. و دغدغه‌ی سرمایه‌گذاران از تنش‌های جامعه‌ی بین‌المللی و ایران که موجب بالا رفتن قیمت نفت شود، به خودی خود می‌تواند موجب شود تا قیمت نفت در سال 2012 م. به طرز سرسام‌آوری افزایش یابد. اگر تحریم‌های کنگره کارساز باشد و صادرات دو و نیم میلیون بشکه نفت ایران را از بازارهای جهانی حذف کند؛ قیمت جهانی نفت و گاز به طور نجومی افزایش پیدا کرده و به شدت به اقتصادهای بحران‌زده‌ی غرب آسیب خواهد رساند.»[10]

تجربه نشان داده است که بازار نفت، بیش از آن که تابع قواعد و محاسبات منطقی باشد، پیرو عوامل روانی است. چنان‌که پیش از آن که ایران اقدامی نماید، اولین تاثیرات تهدید ایران به واکنش و بستن تنگه‌ی هرمز موجب شد تا قیمت نفت تکان محسوسی بخورد.[11] در عین حال، با وجود این‌که هنوز هند، چین و ژاپن، غرب را در این تحریم نفتی همراهی نمی‌کنند اما بسیاری از کارشناسان نفت معتقدند ایران در بدترین شرایط هم می‌تواند نفت خود را از طریق عراق و یا برزیل به جهان عرضه کرده و تحریم‌ها را خنثی کند. در این صورت با افزایش 30 درصدی قیمت جهانی نفت، ایران به گفته‌ی «جفری جی اسکات»، همکار ارشد موسسه اقتصاد بین‌الملل، نفت کم‌تری را می‌فروشد ولی درآمد بیش‌تری را از آن خود خواهد کرد.[12]

در صورتی که چنین وضعیتی ایجاد شود، اروپا با سناریوی «نفت گران برای اتحادیه‌ی اروپا» مواجه خواهد شد. شرودر در ترسیم پیامدهای این وضعیت می‌نویسد:«در این سناریو، اگر چه انرژی اروپا تضمین شده است اما با تاثیرات جانبی منفی همراه است. وابستگی رو به رشد اتحادیه‌ی اروپا به واردات انرژی و قیمت بالای نفت که رشد اقتصادی اروپا را کند خواهد کرد، از معضلات اصلی چنین سناریویی است. از آنجا که بخش عمده‌ای از افزایش قیمت نفت ناشی از بروز بی‌ثباتی در مناطق تولید کننده‌ی نفت و گاز است، باید اقدامات خاصی را در مناطق مذکور و حفظ آن صورت گیرد.»

این در حالی است که اروپا هم اکنون نیز وضعیت خوشایندی ندارد و مشخص نیست بتواند سناریوی نفت گران را تاب بیاورد. «کریستین لاگارد»، رییس فرانسوی صندوق بین‌المللی پول با ناچیز خواندن رشد اقتصادی غرب و اروپا اذعان می‌کند که بحران مالی از سطح مالی و اقتصادی به سطح اجتماعی رسیده و از این رو محرک‌های بهبودی بخش و محسوس برای اقناع «مردم عادی» حایز اهمیت‌اند. وی  حتی با تبیین نیمه‌ی آشکار ماه می‌گوید که «ابعاد اجتماعی» بحران بسیار خطرناک‌اند. «نیمه‌ی پنهان ماه» در اظهارنظرهای رییس صندوق بین‌المللی پول، اعتراف تلویحی به این امر است که ماهیت و گستره‌ی بحران جاری به ‌شکلی جلوه‌گر شده که سازوکارهای مالی کنونی اروپا و غرب در چارچوب ساختارهای فعلی سرمایه‌داری معاصر دیگر پاسخ‌گوی حل بحران نیستند.[13]
 
سخن آخر

گویی این بار همراهی اروپا با غرب هزینه‌های گزافی را برای اتحادیه‌ی اروپا ایجاد کرده است؛ اتحادیه‌ای که علی‌رغم تمامی شکاف‌ها و ناهماهنگی‌های اعضایش می‌کوشد تا خود را از فروپاشی نجات دهد. اجرای اعمال تحریم‌ها به شش ماه دیگر نیز به خودی خود تعجب برانگیز است؛ معاف شدن چندین شرکت مهم مانند بریتیش پترولیوم[14] از این تحریم‌ها، شاید خود نشان می‌دهد اجرایی شدن این تحریم‌ها در حال حاضر برای اروپا امکان‌پذیر نیست اما بهرحال آن‌چه غرب از آن سود می‌برد عملیات روانی و ایجاد ترس و وحشت در مردم ایران است تا ایران را در حالت ضعف به پای میز مذاکره بکشاند.
 
به نظر می‌رسد برای اتحادیه‌ی اروپا بهتر باشد تا گزارش «سازمان بین‌المللی برنامه‌ریزی برای انرژی» (CIEP)، را جدی‌تر بگیرد و برای حفظ منافع خویش، «تلاش برای حفظ خلیج فارس» و « استمرار روابط تجاری دو طرفه با ایران» را دنبال کند.[15](*)
 
 
پی‌نوشت‌ها:
 
[1]http://ec.europa.eu/energy/observatory/oil/doc/import/coi/eu-coi-from-extra-eu-2011-01-03.pdf

[2]http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/26/190804.html

[3]http://www.khabaronline.ir/detail/136756/

[4]http://ec.europa.eu/energy/observatory/eu_27_info/eu_27_info_en.htm

[5]http://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/studien/2008_S04_shh_tll_ks.pdf
 
[6]http://www.tnr.com/article/world/99741/war-iran-america

[7]http://irannuc.ir/fa/index.php?option=com_content&view=article&id=2109
 
[8]http://www.economy.com/dismal/article_free.asp?cid=227416&src=dismal-freelunch-&tid=1160F6A7-4619-4273-BD5D-E7519DED10C0

[9]http://peakoil.com/business/imf-halt-in-iran-oil-could-push-crude-up-30-percent/

[10]http://www.juancole.com/2012/01/will-his-new-sanctions-on-iran-cost-obama-the-presidency.html

[11]http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/26/190804.html

[12]http://www.house.gov/jec/hearings/testimony/109/07-25-06_iran_Schott.pdf

[13]http://borhan.ir/NSite/FullStory/News/?Id=2673

[14]http://online.wsj.com/article/SB10001424052970203718504577176553622681734.html?mod=googlenews_wsj

[15]http://www.clingendael.nl/publications/2004/200401000_ciep_study.pdf
 
* سارا صداقت؛ پژوهشگر/انتهای متن/

کد مطلب: 2704  |  تاريخ: ۱۳۹۰/۱۱/۸  |  ساعت: ۱۲ : ۴۸

نظرات ارسال شده
سفير فيلم
تبيين
پايگاه رصد انديشه‏هاي استرات‍‍ژيك
پايگاه هسته‏اي ايران